Czy problemy logopedyczne mogą wynikać z zaburzeń wzroku? Czerwone flagi - Blog Gabinet+
Diagnoza logopedyczna
Aktualny
Czy problemy logopedyczne mogą wynikać z zaburzeń wzroku? Czerwone flagi
Magdalena Kokot-Rybińska
15 czerwca 2026
Przyczyny nie wszystkich trudności obserwowanych podczas diagnozy i terapii logopedycznej można szybko i jednoznacznie zidentyfikować. Część zależności jest stosunkowo łatwa do rozpoznania – dotyczy to między innymi nieprawidłowości anatomicznych w obrębie narządów mowy czy zaburzeń słuchu, których wpływ na rozwój komunikacji i przebieg terapii został dobrze opisany. W praktyce klinicznej specjaliści coraz częściej spotykają się z sytuacjami, w których – pomimo prawidłowo prowadzonej terapii – postępy dziecka są wolniejsze niż oczekiwano lub pojawiają się trudności kłopotliwe do jednoznacznego wyjaśnienia. W takich przypadkach warto uwzględnić mniej oczywiste czynniki, np. obniżoną sprawność narządu wzroku.
Z artykułu dowiesz się:
Czy niewyraźne widzenie może być bezpośrednia przyczyną zaburzenia mowy?
Jakie są najpowszechniejsze przyczyny zaburzenia widzenia?
Jakie niepokojące objawy mogą świadczyć o trudności z widzeniem?
Czynniki wpływające na trudności logopedyczne Trudności komunikacyjne i językowe rzadko mają jedno źródło. Rozwój mowy jest procesem złożonym, zależnym od prawidłowego funkcjonowania wielu układów i mechanizmów biologicznych, poznawczych oraz środowiskowych. Dlatego podczas diagnozy logopedycznej konieczne jest szerokie spojrzenie na funkcjonowanie pacjenta i uwzględnienie różnych potencjalnych źródeł obserwowanych trudności. Do najczęściej analizowanych obszarów należą:
nieprawidłowości anatomiczne narządów mowy – wady budowy mogą wpływać na realizację głosek, oddychanie, połykanie oraz rozwój funkcji oralnych,
zaburzenia słuchu – ograniczony dostęp do bodźców słuchowych utrudnia prawidłowe kształtowanie się systemu językowego i fonologicznego,
czynniki neurologiczne i neurorozwojowe – obejmujące m.in. zaburzenia rozwoju układu nerwowego, które mogą wpływać na mowę, język, uwagę i uczenie się,
zaburzenia fonologiczne i językowe – związane z trudnościami w przetwarzaniu i organizacji systemu dźwięków mowy oraz struktur językowych,
trudności sensoryczno-motoryczne – dotyczące integracji bodźców sensorycznych i planowania ruchowego niezbędnego do sprawnej komunikacji,
czynniki środowiskowe – takie jak ograniczona stymulacja językowa, niewystarczająca liczba interakcji komunikacyjnych czy nadmierna ekspozycja na ekrany,
predyspozycje genetyczne – zwiększające ryzyko występowania określonych trudności rozwojowych i językowych,
czynniki emocjonalne i psychologiczne – wpływające na motywację do komunikacji, funkcjonowanie społeczne oraz przebieg terapii.
Warto odnotować, że coraz więcej uwagi poświęca się również czynnikom, które nie są bezpośrednio kojarzone z rozwojem mowy, jednak mogą znacząco wpływać na proces uczenia się i efektywność terapii. Jednym z nich są zaburzenia funkcji wzrokowych, które nierzadko pozostają poza obszarem rutynowej diagnostyki logopedycznej. To właśnie temu zagadnieniu warto przyjrzeć się bliżej.
Czy zaburzenie funkcjonowania narządu wzroku może być przyczyną zaburzenia mowy?
Chociaż dzieci podczas rozmowy korzystają z informacji wzrokowych, obecna wiedza naukowa nie pozwala uznać wzroku za główny mechanizm odpowiedzialny za naukę artykulacji. Większości głosek nie da się jednoznacznie rozpoznać wyłącznie na podstawie obserwacji ust, a kilkudziesięciu fonemom odpowiada zaledwie kilka wzrokowo odróżnialnych układów artykulacyjnych. Co więcej, nawet osoby wyszkolone w odczytywaniu mowy z ust rozpoznają przekaz z ograniczoną skutecznością. Dlatego podstawowym źródłem informacji o dźwiękach mowy pozostaje słuch, natomiast wzrok pełni rolę wspierającą i uzupełniającą.
Rozwój narządu wzroku w okresie kształtowania się mowy
Równolegle z rozwojem mowy zachodzi proces dojrzewania narządu wzroku. Warto podkreślić, że rozwój mowy odbywa się pomimo znacznej niedojrzałości układu wzrokowego we wczesnych etapach życia:
noworodek i niemowlę przez pierwsze miesiące życia widzi bardzo słabo;
kontakt wzrokowy pojawia się około 6. tygodnia życia;
początkowo dziecko rozpoznaje opiekuna głównie dzięki słuchowi i węchowi, a nie cechom wizualnym;
ostrość widzenia noworodka jest bardzo niska (ok. 0,05), a poziom zbliżony do dorosłego osiągany jest dopiero około 2.–3. roku życia;
funkcje wzrokowe dojrzewają przez wiele lat, a pełną dojrzałość osiągają dopiero u dzieci w wieku szkolnym.
Dzieci obserwują twarze swoich opiekunów i korzystają z informacji wzrokowych podczas komunikacji, ale artykulacja nie jest umiejętnością opartą przede wszystkim na wzroku. Najintensywniejszy rozwój mowy przypada na okres, gdy układ wzrokowy nadal jest niedojrzały, a ostrość widzenia pozostaje znacznie ograniczona. Oznacza to, że dziecko uczy się języka głównie dzięki słuchaniu mowy, interakcjom społecznym oraz doświadczeniom wielozmysłowym, a nie przez samo obserwowanie ruchów ust.
Czy dziecko źle mówi dlatego, że czegoś nie widzi?
Czy trudności logopedyczne mogą wynikać z problemów ze wzrokiem? W większości przypadków odpowiedź brzmi: nie. Opóźniony rozwój mowy, wady wymowy czy trudności artykulacyjne najczęściej mają inne przyczyny i same w sobie nie są powodem do podejrzeń zaburzeń widzenia.
Warto przy tym pamiętać, że wzrok odgrywa ważną rolę w rozwoju dziecka. To dzięki obserwowaniu twarzy, mimiki i ruchów ust dziecko uczy się komunikacji i naśladowania zachowań innych osób. Jeśli funkcje wzrokowe są zaburzone, może to utrudniać niektóre aspekty rozwoju językowego, choć zwykle nie jest bezpośrednią przyczyną problemów logopedycznych.
Kiedy warto rozważyć zalecenie wizyty w gabinecie okulistycznym?
Szczególną uwagę warto zwrócić, gdy oprócz trudności logopedycznych obserwuje się:
częste mrużenie oczu,
przechylanie głowy podczas patrzenia,
zez lub „uciekanie” jednego oka,
trudności ze śledzeniem przedmiotów,
bardzo bliskie podchodzenie do książek, zabawek lub ekranu,
nadmierne tarcie oczu,
częste potykanie się i problemy z oceną odległości,
skargi na bóle głowy podczas pracy przy stoliku.
Sama obecność trudności logopedycznych nie jest więc czerwoną flagą okulistyczną. Jeśli jednak towarzyszą jej objawy wskazujące na możliwe problemy ze wzrokiem, warto poszerzyć diagnostykę. Wczesne wykrycie zaburzeń widzenia może ułatwić dziecku nie tylko naukę i codzienne funkcjonowanie, ale również udział w terapii logopedycznej.
Najczęstsze objawy trudności w funkcjonowaniu narządu wzroku
Przedstawione powyżej nieprawidłowości dotyczą najczęściej dzieci rozwijających się typowo, bez współwystępujących niepełnosprawności. Warto podkreślić, że diagnostyka zaburzeń widzenia jest procesem znacznie bardziej złożonym niż jedynie ocena ostrości wzroku i dobór okularów. Obejmuje ona także analizę funkcji wzrokowych, takich jak kontrola ruchów oczu, akomodacja, widzenie obuoczne, percepcja wzrokowa czy integracja wzrokowo-ruchowa. Z tego względu dziecko może doświadczać trudności związanych z funkcjonowaniem narządu wzroku nawet wtedy, gdy prawidłowo rozpoznaje symbole na tablicy okulistycznej i nosi odpowiednio dobraną korekcję.
Najczęstsze przyczyny i schorzenia, w których mogą (ale nie muszą) występować zaburzenia widzenia
Istnieje wiele schorzeń i trudności rozwojowych, w których deficytom logopedycznym mogą towarzyszyć zaburzenia widzenia. Chodzi tutaj zarówno o sferę odbioru bodźca (ostrość wzroku), jak i jego przetwarzanie (funkcje wzrokowe). Szczególną czujność należy zachować pracując z dzieckiem, które:
urodziło się przedwcześnie;
przebyło udar lub uraz czaszkowo-mózgowy;
doznało wypadku komunikacyjnego, np. samochodowego, rowerowego, ze wstrząsem mózgu;
ma diagnozę korowych zaburzeń widzenia;
choruje na schorzenia wzroku takie jak colobom, hipoplazję nerwu wzrokowego ze współistniejącymi schorzeniami (tzw. ONH+).
Co to są zaburzenia funkcji wzrokowych?
Zaburzenia funkcji wzrokowych mogą przejawiać się problemami z:
koncentracją wzrokową,
śledzeniem tekstu,
koordynacją wzrokowo-ruchową
czy percepcją wzrokową.
Mogą utrudniać wykonywanie zadań terapeutycznych, wpływać na rozwój umiejętności językowych i szkolnych oraz ograniczać możliwość pełnego wykorzystania potencjału dziecka podczas terapii logopedycznej.
Objawy nie zawsze są łatwe do zauważenia, ponieważ często manifestują się w sposób pośredni – poprzez trudności w czytaniu, pisaniu, przepisywaniu, utrzymaniu uwagi na materiale graficznym czy wykonywaniu ćwiczeń wymagających współpracy wzroku i ruchu. W praktyce mogą być błędnie interpretowane jako problemy z koncentracją, motywacją, organizacją pracy lub trudności typowo językowe. Z tego względu niejednokrotnie pozostają niezauważone zarówno przez rodziców, jak i specjalistów koncentrujących się przede wszystkim na aspektach komunikacyjnych i językowych funkcjonowania dziecka.
Podsumowując ważnym elementem procesu diagnostycznego w logopedii jest umiejętność rozpoznawania sygnałów mogących wskazywać na potrzebę pogłębionej diagnostyki okulistycznej, ortoptycznej lub optometrycznej. Wczesne wychwycenie takich objawów pozwala na trafniejsze różnicowanie przyczyn obserwowanych trudności, skuteczniejsze planowanie oddziaływań terapeutycznych oraz budowanie interdyscyplinarnego modelu wsparcia odpowiadającego rzeczywistym potrzebom dziecka.
Bear H.L., Harvey R., Theobald B-J., Lan Y. (2014), Resolution limits on visual speech recognition, [w:] Proceedings of the International Conference on Image Processing (ICIP).
Caballero N.F., McNamara K.A., Benway N.R., Wang Q., Preston J.L. (2025), Speech Error Subtypes and Their Association With Phonological Awareness in School-Aged Children and Young Adults, [w:] „Journal of Speech, Language, and Hearing Research”, Vol. 69.
Calvert G.A., Bullmore E.T., Brammer M.J. i in (1997), Activation of auditory cortex during silent lipreading, [w:] „Science”, nr 276.
Fernandez-Lope A., Sukno F.M. (2017), Automatic viseme vocabulary construction to enhance continuous lip-reading, [w:] Proceedings of the International Conference on Computer Vision Theory and Applications.
Fernandez-Lopez A., Sukno F.M. (2019), Optimizing phoneme-to-viseme mapping for continuous lip-reading in Spanish, [w:] Proceedings of the International Joint Conference on Computer Vision, Imaging and Computer Graphics.
Fraiberg S. (1977b), Insights from the blind: Comparative studies of blind and sighted infants, Basic Books.
Goldschen A.J., Garcia O.N., Petajan E.D. (1996), Rationale for phoneme-viseme mapping and feature selection in visual speech recognition, [w:] D.G. Stork, M.E. Hennecke (red.), Speechreading by humans and machines, NATO ASI Series, Vol. 150, Springer.
Hassanat A.B.A. (2011), Visual speech recognition, [w:] „Speech and language technologies”.
Hilder S., Theobald B., Harvey R. (2010), In pursuit of visemes. In Proceedings of the Auditory-Visual Speech Processing Conference (AVSP).
Hildebrand M.S., Jackson V.E., Scerri T.S. i in. (2020), Severe childhood speech disorder: Gene discovery highlights transcriptional dysregulation, [w:] „Neurology”, nr 94(20).
Jaishankar D., Raghuram T., Raju B.K., Swarna D., Parekh S., Chirmule N., Gujar V. (2025), Biopsychosocial Overview of Speech Disorders: Neuroanatomical, Genetic, and Environmental Insights, [w:] „Biomedicines”, nr 13(1).
Jaworska-Biskup K. (2009), Wpływ rozumienia pojęć przez dzieci niewidome na nauczanie języków obcych, [w:] „Szkoła Specjalna”, nr 1.
Jedynak M. (2014), Wpływ nabywania języka pierwszego przez niewidome dzieci na naukę języka drugiego — implikacje dydaktyczne dla nauczycieli języków obcych, [w:] O. Majchrzak (red.), PLEJ_3, czyli Psycholingwistyczne Eksploracje Językowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Jędrzejczak M. (1993), Wzrokowa percepcja sygnałów mowy z ust przez dzieci głuche, [w:] „Audiofonologia”, nr 5.
Konarska J. (2010a), Rozwój i wychowanie rehabilitujące dziecka niewidzącego w okresie wczesnego i średniego dzieciństwa, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.
Liégeois F.J., Morgan A.T. (2012), Neural bases of childhood speech disorders: Lateralization and plasticity for speech functions during development, [w:] „Neuroscience & Biobehavioral Reviews”, nr 36(1).
Lucas S.A. (1984), Auditory discrimination and speech production in the blind child: Brief research report, [w:] „International Journal of Rehabilitation Research”, nr 7(1).
Majewski T. (1973), Niewidomi wśród widzących, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Ménard L., Dupont S., Baum S.R., Aubin J. (2009), Production and perception of French vowels by congenitally blind adults and sighted adults, [w:] „The Journal of the Acoustical Society of America”, nr 126(3).
Ménard L., Trudeau-Fisette P., Tiede M.K. (2022), Intelligibility of speech produced by sighted and blind adults, [w:] „PloS one”, nr 17(9).
Moll K.L., Daniloff R.G. (1971), Investigation of the timing of velar movements during speech, [w:] „The Journal of the Acoustical Society of America”, nr 50(2B).
Mogren Å., Sjögreen L., Barr Agholme M., McAllister A. (2020), Orofacial function in children with Speech Sound Disorders persisting after the age of six years, [w:] „International Journal of Speech-Language Pathology”, nr 22(5).
Morgan A.T., Amor D.J., St John M.D., Scheffer I.E., Hildebrand M.S. (2024), Genetic architecture of childhood speech disorder: a review, [w:] „Molecular Psychiatry”, nr 29.
Morgan A., Fisher S.E., Scheffer I., Hildebrand M. (2023), FOXP2-Related Speech and Language Disorder, [w:] M.P. Adam, S. Bick, G.M. Mirzaa i in. (red.), „GeneReviews”, University of Washington.
Morgan A.T., Webster R. (2018), Aetiology of childhood apraxia of speech: A clinical practice update for paediatricians, [w:] „Journal of Paediatrics and Child Health”, nr 54.
Namasivayam A.K, Kent R., Preston J.L., Maassen B.A.M., Hagedorn C., Nip I.S.B., McAllister A., Wang J., Hustad K., Ménard L., Bahar N., Moore J.G., Petrosov J., van Lieshout P. (2025), Reevaluating the classification of pediatric speech sound disorders: a ground truthing perspective, [w:] „Frontiers in Human Neuroscience”, nr 19.
Namasivayam A.K., Pukonen M., Goshulak D., Hard J., Rudzicz F., Rietveld T., Maassen B., Kroll R., van Lieshout P. (2015), Treatment intensity and childhood apraxia of speech, [w:] „International journal of language & communication disorders”, nr 50(4).
Orkan-Łęcka M. (1985), Rozwój i wychowanie niewidomego dziecka w wieku żłobkowym i przedszkolnym. Część I: Wybór tekstów obcojęzycznych, [w:] „Materiały Tyflologiczne”, nr 5, Redakcja Wydawnictw Tyflologicznych PZN.
Pérez-Pereira M. (2008b), Language development in blind children, [w:] Encyclopedia of language and linguistics (2nd ed.), Elsevier.
Rakowska A. (2003b), Umiejętności komunikacyjne i językowe dzieci niewidomych, [w:] A. Rakowska (red.), Język, komunikacja, niepełnosprawność: Wybrane zagadnienia, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej.
Smed H. (2015), Blindness and second language acquisition: Studies of cognitive advantages in blind L1 and L2 speakers, Centre for Research on Bilingualism, Department of Swedish Language and Multilingualism, Stockholm University.
Sunderajan T., Kanhere S.V. (2019), Speech and language delay in children: Prevalence and risk factors, [w:] „Journal of family medicine and primary care”, nr 8(5).
Szczepankowski B. (2022), Fonetyka wizualna, [w:] „Logopedia”, nr 51(2).
Woodhouse L., Hickson L., Dodd B. (2009), Review of visual speech perception by hearing and hearing-impaired people: Clinical implications, [w:] „International Journal of Language & Communication Disorders”, nr 44(3).
