Diagnoza i terapia zaburzeń miofunkcjonalnych u dorosłych pacjentów
Malwina Wilczyńska
08 czerwca 2026
Diagnoza i terapia zaburzeń miofunkcjonalnych u dorosłych pacjentów wymaga kompleksowego podejścia oraz współpracy specjalistów z różnych dziedzin. Nieprawidłowa praca mięśni twarzy, języka i jamy ustnej może wpływać nie tylko na mowę czy połykanie, ale także na oddychanie, zdrowie jamy ustnej oraz efekty leczenia ortodontycznego.
Z artykułu dowiesz się:
Jakie są najczęstsze objawy zaburzeń miofunkcjonalnych u osób dorosłych?
Z jakich pomocy warto skorzystać podczas diagnozy miofunkcji u dorosłych?
W przypadku jakich zaburzeń miofunkcjonalnych logopeda może realnie pomóc dorosłemu pacjentowi?
Jakie są przyczyny zaburzeń miofunkcjolanych u osób dorosłych?
Przyczyny zaburzeń miofunkcjonalnych mają czasem swój początek nawet w okresie embrionalnym, w którym może dojść do zaburzeń wykształcania się mięśni ustno-twarzowych. Mogą one również być konsekwencją komplikacji podczas porodu – na przykład szybkiego, o gwałtownym przebiegu bądź z krótkotrwałym niedotlenieniem, mogącym doprowadzić do minimalnej dysfunkcji mózgu wraz z objawami towarzyszącymi w obszarze ustno-twarzowym [1]. Również okres karmienia dziecka w pierwszych latach jego życia, szczególnie jeśli rodzice długo stosują butelkę ze smoczkiem, ma istotny wpływ na powstanie bądź uniknięcie zaburzeń miofunkcjonalnych w przyszłości. Stosowanie smoczka nieodpowiednio dobranego do możliwości niemowlęcia, błędy podczas karmienia butelką (np. powiększanie otworu smoczka, opieranie ciężaru butelki o dolną wargę dziecka) czy też zbyt długie używanie dodatkowych akcesoriów (takich jak smoczek do ssania czy bidon ze słomką zamiast kubka otwartego), mogą zaburzyć rozwój funkcjonalnego wzorca ruchowego. Podobny wpływ na jakość sprawności narządu żucia ma podawanie dziecku zbyt miękkich pokarmów, niepobudzających dostatecznie do pracy mięśni ustno-twarzowych. Zdarza się, że wymienione wyżej czynniki doprowadzają do zaburzeń miofunkcjonalnych, które powstałe na tak wczesnym etapie rozwoju towarzyszą człowiekowi do końca życia – zwłaszcza, jeśli nie zostaną odpowiednio wcześnie dostrzeżone oraz objęte działaniem terapeutycznym.
Poszukując przyczyn zaburzeń miofunkcjonalnych u dorosłych, warto zatem prześledzić posiadane informacje na temat wyników obserwacji specjalistów i doświadczeń pacjenta z wcześniejszych okresów życia, o ile ich zdobycie jest możliwe. Często właśnie na początkowym etapie życia może dojść do powstania nieprawidłowości skutkujących zaburzeniami miofunkcjonalnymi. Warto również poprosić pacjenta o pokazanie swoich zdjęć z okresu wczesnego dzieciństwa. Czasem dzięki przeanalizowaniu dokumentacji fotograficznej możliwe jest ustalenie, od kiedy (w przybliżeniu) rozpoczęło się oddychanie torem ustnym, zmieniła się pozycja spoczynkowa żuchwy czy pojawiła asymetria widoczna na twarzy. Przyczyną zaburzeń miofunkcjonalnych u dorosłych bardzo często są wady anatomiczne, w szczególności niezdiagnozowana wcześniej ankyloglosja, krótkie wędzidełko wargi górnej, wady zgryzu, braki w uzębieniu (wynikające często z zaniedbań) czy nieprawidłowa budowa podniebienia twardego. Zdarza się, że dorośli pacjenci funkcjonują długie lata z zaburzeniami miofunkcjonalnymi, których istnienia nie mają świadomości. Tym samym nie wiedzą o możliwości wyeliminowania ich dzięki podjęciu leczenia i terapii.
Inną przyczyną opisywanych zaburzeń, częstą w grupie pacjentów dorosłych, są parafunkcje. To czynności o charakterze stereotypowych ruchów, które nie są związane z procesami mechanicznymi lub fizjologicznymi. Są natomiast niecelowe, powtarzane wielokrotnie i wykonywane nieświadomie. Bardzo często parafunkcje służą rozładowaniu napięcia, obniżeniu uczucia niepokoju, stresu, osamotnienia czy bezczynności [2]. Jedną z najczęściej występujących (i rozpoznawanych) parafunkcji u dzieci jest ssanie smoczka lub kciuka. U osób dorosłych mogą to być natomiast:
obgryzanie paznokci bądź skórek wokół nich,
nagryzanie wewnętrznej ściany błony śluzowej policzka,
podpieranie brody dłonią (np. podczas pracy przy komputerze),
gryzienie końcówek ołówków, długopisów,
przytrzymywanie drobnych przedmiotów zębami, np. spinaczy biurowych, wsuwek do włosów, szpilek itp.
Parafunkcje mogą pojawiać się w chwilach doznawanego napięcia oraz intensywnego stresu. Warto również wspomnieć, że zaliczają się do nich także bruksizm i clenching, czyli zaciskanie zębów w ciągu dnia. U pacjentów dorosłych, narażonych na stres i podatnych na odczuwanie niepokoju, bywają bardzo częstą przyczyną czynnościowych, mięśniowych i morfologicznych zmian w obrębie narządu żucia [3].
Jakie są najważniejsze elementy diagnozy miofunkcjonalnej?
Diagnoza miofunkcjonalna składa się zazwyczaj z trzech elementów:
rozpoczyna się szczegółowym wywiadem,
następnie obejmuje badanie przedmiotowe anatomii jamy ustnej, budowy i ruchomości jej struktur,
ostatnim elementem jest ocena przebiegu funkcji biologicznych w obrębie narządu żucia.
Celem takiej diagnozy jest wskazanie występujących zaburzeń miofunkcjonalnych, ustalenie ich ewentualnych przyczyn oraz zaprojektowanie terapii. Warto nadmienić, że diagnoza miofunkcjonalna ma charakter różnicowy. Oznacza to, że terapeuta, dokonując oceny zaburzeń pacjenta, powinien zadecydować, czy mają one podłoże miofunkcjonalne, czy też ich przyczyn należy upatrywać w innych obszarach. Stąd w efekcie diagnozy pacjent może uzyskać zalecenie skonsultowania swoich objawów u innych specjalistów.
W trakcie wywiadu z pacjentem specjalista zbiera najczęściej następujące dane:
podstawowe informacje osobowe, takie jak imię i nazwisko, data urodzenia, dane kontaktowe,
powód zgłoszenia się na konsultację miofunkcjonalną,
informacje o przebiegu ciąży, okresie okołoporodowym oraz samym porodzie (o ile pacjent ma możliwość pozyskania o sobie takich danych),
informacje dotyczące funkcjonowania słuchu pacjenta, obejmujące zarówno przeprowadzone badania słuchu, jak i dane z konsultacji laryngologicznych (w szczególności o chorobach uszu, infekcjach, alergiach, występowaniu krzywej przegrody nosowej, ewentualnych zabiegach operacyjnych itp.),
informacje o występujących problemach z głosem pacjenta (chrypka, jakość głosu, jego barwa, kaszel, pochrząkiwania, historia foniatryczna itp.),
dane dotyczące snu (liczba godzin snu na dobę, subiektywna ocena jakości snu, występowanie podczas spania: chrapania, bruksizmu, wybudzania się w nocy, konieczności picia wody, ślinienia się, bezdechu itp.),
preferencja sposobu oddychania przez pacjenta, określenie toru oddychania,
występowanie parafunkcji w obrębie narządu żucia,
dane dotyczące ewentualnych trudności związanych ze spożywaniem posiłków,
inne potrzebne informacje, których uzyskanie jest wskazane w uwagi na rzetelne przeprowadzenie diagnozy indywidualnie u danego pacjenta.
W ramach badania przedmiotowego anatomii jamy ustnej mioterapeuta dokonuje oceny budowy pozycji spoczynkowych pacjenta, a także ruchomości struktur aparatu artykulacyjnego, przede wszystkim warg i języka. Na tym etapie mioterapeuta sprawdza budowę i typ wędzidełek jamy ustnej, dokonuje także oceny zgryzu, budowy podniebienia twardego i miękkiego oraz mięśni żujących. Ostatnim etapem diagnozy jest przeprowadzenie badania przebiegu funkcji biologicznych i artykulacji pacjenta, obejmujące badanie:
oddychania,
połykania,
żucia,
gryzienia i odgryzania,
a także poprawności realizowanych dźwięków mowy.
W trakcie przeprowadzania całego badania warto, jeżeli pacjent wyrazi na to zgodę, gromadzić dokumentację zdjęciową lub wideo w celu ułatwienia sobie dokonania rzetelnej oceny, ale też modyfikacji celów terapeutycznych w przypadku braku postępów w terapii, a także dla podtrzymania wysokiej motywacji pacjenta.
Wielu terapeutów decyduje się na opracowanie własnych kwestionariuszy do przeprowadzenia diagnozy miofunkcjonalnej, jednak na rynku dostępne są testy umożliwiające przeprowadzenie zarówno badań przesiewowych, jaki i szczegółowych badań struktury ustno-twarzowej i ich funkcji. Przykładowymi kwestionariuszami, które można wykorzystać podczas przeprowadzania badania u młodzieży i dorosłych, są [4]:
Nordic Orofacial Test NOT – S – jest to test przesiewowy, możliwy do wykonania u pacjenta już od 3. roku życia. Spełnia jednak także kryteria diagnozy przesiewowej pacjentów nastoletnich oraz dorosłych. Składa się z ustrukturyzowanego wywiadu z możliwością zadawania dodatkowych pytań oraz badania oceniającego mięśnie i układ kostny twarzy w spoczynku, prawidłowe oddychanie, sprawność mięśni żujących i aktywność żuchwy, motorykę wewnątrzustną oraz mowę. Test jest dostępny w języku angielskim;
Protokół Diagnostyczny Funkcji Ustno-Twarzowych z punktacją MGBR – jest testem rozbudowanym pod względem diagnostycznym, dającym pełną możliwość oceny funkcji ustno-twarzowych. Poza możliwością dokonania oceny sprawności miofunkcjonalnej, umożliwia ustalenie prognozy zaburzeń funkcji mięśniowo-ustnych.
Jaki jest profil dorosłego pacjenta terapeuty miofunkcjonalnego?
Do terapeuty miofunkcjonalnego warto zgłosić się w każdym wieku. Dorosłym może mylnie wydawać się, że z racji dojrzałości nie ma sposobu wyeliminowania występujących u nich zaburzeń. Warto wiedzieć, przy jakiego typu trudnościach może szczególnie pomóc terapeuta miofunkcjonalny. Opisywana metoda leczenia skierowana jest szczególnie do pacjentów:
z wadami zgryzu polegającymi na nieprawidłowym ułożeniu zębów względem siebie oraz nieprawidłowym kształcie łuku zębowego. Nieleczone zaburzenia mogą prowadzić do problemów z połykaniem, żuciem, oddychaniem, a także do zaburzeń mowy;
z zaburzeniami artykulacji oraz odczuwających trudności w swobodnym, wyraźnym wysławianiu się;
oddychających torem ustnym w spoczynku;
uskarżających się na chrapanie czy bezdech senny. Pacjentom tym może towarzyszyć również zmęczenie i senność w ciągu dnia;
z problemami funkcjonowania aparatu mowy po przebytym wylewie lub w wyniku chorób neurologicznych;
z porażeniem mózgowym, dyzartrią, dyspraksją lub/i zaburzeniami mowy o podłożu czuciowo-ruchowym [5];
pragnących rozpocząć leczenie ortodontyczne lub będących w trakcie jego trwania;
przygotowujących się do zabiegów operacyjnych w obrębie aparatu mowy, na przykład z zakresu chirurgii szczękowej;
z nieprawidłowym ułożeniem języka podczas wymowy lub w spoczynku;
odczuwających bolesność w okolicy stawów skroniowo- żuchwowych, z bólami głowy, twarzy oraz z bolesnością podczas spożywania pokarmów;
przed zabiegiem na wędzidełku języka oraz po jego przeprowadzeniu;
z zaburzeniami wad postawy bądź z widoczną na twarzy asymetrią;
odczuwających trudności podczas gryzienia, żucia i połykania pokarmów, związane z ich konsystencją, rozdrobnieniem w jamie ustnej czy przełknięciem;
odczuwających trudności w kontrolowaniu nadmiaru śliny, na przykład podczas mówienia;
odczuwających jakiekolwiek inne objawy niepożądanych zmian w obrębie funkcjonowania układu orofacjalnego.
Artykuł pochodzi z numeru 71/2025 „Strefy Logopedy” autorstwa dr Urszuli Ciszewskiej-Psujek, dr Beaty Ciecierskiej-Zajdel, dr Kamili Potockiej-Pirosz, Malwiny Wilczyńskiej i Doroty Dudzińskiej pt. „Terapia logopedyczna dorosłych w pytaniach i odpowiedziach”.
Przypisy:
[1] Kittel A. (2014), Terapia miofunkcjonalna, Wydawnictwo MAjUS, s. 44.
[2] Kawala B., Babijczuk T., Czekańska A. (2003), Występowanie dysfunkcji, parafunkcji i wad narządu żucia u dzieci w wieku przedszkolnym, [w:] „Dental and Medical Problems”, nr 40, s. 320.
[3] Marczak M., Berger M., Ginszt M. (2017), Czynniki psychologiczne a parafunkcje narządu żucia, [w:] M. Janiszewska, B.A. Nowak (red.), Obszary zagrożeń zdrowia współczesnego człowieka, Wydawnictwo Naukowe Tygiel, Lublin, s. 106.
[4] Na podstawie: Jelonkiewicz-Szostak J. (2022), Diagnostyka zaburzeń ustno-twarzowych, [w:] Terapia miofunkcjonalna, Wyd. Forum Media Polska, Poznań, s. 15–16.
[5] Kamianowska M., Romaniak E. (2021), Mówić… jak to łatwo powiedzieć. Trening mowy dla osób z SM, broszura Polskiego Towarzystwa Stwardnienia Rozsianego, Warszawa, s. 10.
