Diagnoza i terapia logopedyczna dzieci dwujęzycznych - Blog Gabinet+
Terapia logopedyczna
Aktualny
Diagnoza i terapia logopedyczna dzieci dwujęzycznych
dr Urszula Ciszewska-Psujek
26 maja 2026
W środowisku logopedycznym coraz większa jest świadomość występowania zaburzeń mowy wśróddzieci dwujęzycznych, których etiologii należy szukać w różnych zaburzeniach rozwojowych i uszkodzeniach ośrodkowego układu nerwowego, a nie w samej dwujęzyczności. Coraz więcej logopedów zdaje sobie sprawę, że dwujęzyczność/wielojęzyczność nigdy nie jest przyczyną dysfunkcji językowo- komunikacyjnych, a jeśli mowa u dziecka bilingwalnego się nie rozwija, to znaczy, że te nieprawidłowości zawsze będą dotyczyły obu języków.
Z artykułu dowiesz się:
W jakich wypadkach konieczna jest rezygnacja z jednego języka?
Jak wpływ na tempo rozwoju mowy pacjenta ma bilingwizm?
Czy terapię mowy i języka dziecka dwujęzycznego powinno prowadzić dwóch logopedów?
Dziecko bilingwalne – w jakich przypadkach kierować na diagnozę do logopedy?
Liczne badania naukowe dowodzą, że aby zdiagnozować problem, należy przyjrzeć się funkcjonowaniu dziecka w obu językach, a niskie kompetencje językowe tylko w jednym z języków świadczą raczej o niewystarczającej ekspozycji na jego przyswajanie, aniżeli o jakimś zaburzeniu mowy. Niestety stereotypowa wiedza na temat dwujęzyczności, np. wśród rodziców, nauczycieli, lekarzy, wciąż prowadzi do przekonania, że dwujęzyczność powoduje opóźniony rozwój mowy. Stąd wiele dzieci, u których zaburzenia psychorozwojowe objawiają się w obu językach, trafia do logopedy dość późno [1].
Warto zapamiętać:
Dziecko dwujęzyczne osiąga w rozwoju mowy te same „kamienie milowe” i w tym samym czasie, co dziecko jednojęzyczne. Jeśli dziecko bilingwalne przyswajające języki równocześnie i pozostające w podobnym kontakcie z oboma językami:
w wieku około roku – nie reaguje na swoje imię ani na proste polecenia, nie wypowiada pierwszych słów,
w wieku dwóch lat – nie naśladuje dźwięków otoczenia, nie próbuje łączyć dwóch prostych słów, nie nawiązuje komunikacji,
w wieku trzech lat – nie zadaje pytań, nie buduje zdań, jego mowa jest bardzo niezrozumiała, a deficyty można zaobserwować w rozumieniu i nadawaniu mowy w obu językach,
to znaczy, że trudnościom tym powinien przyjrzeć się logopeda.
Zarówno dzieci dwujęzyczne, jak i jednojęzyczne powinno się wspierać pod kątem rozwoju funkcji prymarnych, takich jak oddychanie, gryzienie, żucie, połykanie. Dzieci te powinny być także objęte wczesną interwencją logopedyczną.
Diagnoza poziomu rozwoju językowego dziecka dwujęzycznego jest trudna z uwagi na wpływ licznych czynników, m.in. wieku przyswajania każdego z języków, strategii przyswajania i doświadczeń płynących z otoczenia [2]. Zaburzenia mowy objawiają się w obu językach, dlatego diagnoza i terapia logopedyczna powinny być prowadzone w obu systemach. Wciąż jednak brakuje wystandaryzowanych narzędzi diagnostycznych dla osób dwujęzycznych (w tym dla polszczyzny), a diagności często opierają się na bezpośredniej ocenie tylko jednego języka, szukając wsparcia u tłumaczy [3] lub polegając na informacjach pozyskanych od opiekunów dziecka [4]. W obliczu tych trudności diagnostyczno-terapeutycznych ważna staje się współpraca na linii rodzic-terapeuta-nauczyciel-tłumacz, a także współpraca między polskim logopedą a obcojęzycznym specjalistą.
Diagnoza logopedyczna dziecka dwujęzycznego
Diagnozę dziecka dwujęzycznego należy rozpocząć od wywiadu z rodzicem/opiekunem dziecka, ewentualnie nauczycielem, a pytania, oprócz standardowych stosowanych w diagnozie dziecka jednojęzycznego, powinny dotyczyć przyswajania obu języków, częstości i intensywności kontaktów z językami, czasem rozpoczęcia ekspozycji na dane języki. Kolejnym krokiem diagnostycznym jest obserwacja interakcji dziecka z rodzicem/opiekunem i – o ile to możliwe – z rodzeństwem, nauczycielem, innymi członkami rodziny, rówieśnikami. Ocena rozwoju językowego dziecka bilingwalnego, jak już wcześniej wspomniano, jest nie lada wyzwaniem z uwagi na brak wystandaryzowanych narzędzi diagnostycznych. Pomocne w ocenie umiejętności językowych i komunikacyjnych będą z pewnością powszechnie znane polskim logopedom testy i kwestionariusze stosowane w diagnozie zaburzeń mowy, dostosowane do wieku dziecka. Po ich zastosowaniu wyniki powinno się jednak interpretować bardziej jakościowo niż ilościowo, uwzględniając potencjalnie słabszą znajomość słownictwa i konstrukcji gramatycznych przez dziecko, dla którego język polski nie jest pierwszym językiem. Należy pamiętać, że taka ocena możliwości językowych dziecka dwujęzycznego powinna odbyć się także w drugim (innym niż polski) języku. Diagnozę tępowinien przeprowadzić obcojęzyczny terapeuta, a jeśli spotkanie z dzieckiem „na żywo” jest niemożliwe (szczególnie dla logopedów pracujących na terenie Polski), wówczas sugeruje się kontakt/konsultacje z obcojęzycznym logopedą on-line lub pomoc tłumacza czy rodzica w ocenie rozwoju językowego w języku innym niż język polski [5]. Ocenie logopedycznej powinny podlegać wszystkie podsystemy języka: fonetyczny i fonologiczny, morfologiczny i składniowy, leksykalny, a także kompetencja komunikacyjna.
Warto zapamiętać:
Dwujęzyczność nigdy nie jest przyczyną zaburzeń mowy, dlatego formułując diagnozę i proponując oddziaływania terapeutyczne skierowane do dziecka bilingwalnego, należy być ostrożnym w sugerowaniu rezygnacji z jednego z języków.
Terapią logopedyczną w języku polskim (wybranym w tym przypadku jako język docelowy) powinny zostać objęte dzieci z doświadczeniem migracji:
dzieci obcokrajowców zamieszkujących Polskę,
dzieci polskich emigrantów przebywających za granicą i zachowujących kontakty z polszczyzną,
dzieci reemigrantów polskich, u których pojawiły się następujące zaburzenia mowy: opóźniony rozwój mowy, dyslalia, rozwojowa niepłynność mówienia, jąkanie, mutyzm wybiórczy, alalia (SLI), alalia występująca w autyzmie, zespół Aspergera czy afazja dziecięca.
Terapia powinna być prowadzona indywidualnie i przebiegać w pełnej współpracy z rodzicami i, o ile to możliwe, z obcojęzycznym terapeutą lub tłumaczem. W środowisku logopedycznym postuluje się oddziaływania profilaktyczne i wsparcie w kształtowaniu tożsamości językowej dla rozwijających się neurotypowo dzieci dwujęzycznych w wieku przedszkolnym. Niektórzy badacze postulują rezygnację z uczenia się przez dziecko języka drugiego (tego o mniejszej dominacji) jedynie w przypadku dzieci z głębokim upośledzeniem umysłowym i autyzmem [6].
Warto zastosować:
Z moich doświadczeń wynika, że wsparciem logopedycznym powinny zostać objęte także zarówno neurotypowo rozwijające się dzieci dwujęzyczne (nie tylko w wieku przedszkolnym), przyswajające język w sposób równoczesny, wychowywane w rodzinie dwujęzycznej, jak i te, które posługują się w domu językiem mniejszości, a w placówkach edukacyjnych przyswajają język większości. Im starsze dziecko przyswajające języki sukcesywnie lub im bardziej odległe od siebie systemy, tym pomoc w rozwijaniu kompetencji językowej i komunikacyjnej jest bardziej potrzebna.
Cele terapii logopedycznej dzieci dwujęzycznych rozwijających się neurotypowo
Celem terapii logopedycznej kierowanej do dzieci dwujęzycznych jest rozwijanie sprawności: receptywnych (słuchania, rozumienia i – o ile to możliwe – czytania ze zrozumieniem), produktywnych (mówienia i – o ile to możliwe – pisania), gramatycznej i leksykalnej, fonetycznej i fonologicznej oraz kompetencji komunikacyjnej [7]. Obok tradycyjnych metod logopedycznych, takich jak „kąpiel słowna”, „programowanie języka” czy „rozmowa podczas wspólnego działania”, zaleca się stosowanie metod popularnych w nauczaniu języków obcych. Są one próbą naśladowania rzeczywistości naturalnej i przyswajania języka ojczystego poprzez stworzenie sytuacji komunikacyjnych bliskich dziecku i dotyczących jego otoczenia, modyfikowanych i dostosowanych do jego potrzeb i wieku.
Terapia dziecka dwujęzycznego – porady praktyczne
W pracy z dzieckiem dwujęzycznym warto zwrócić uwagę na:
rozwijanie sprawności językowych poprzez uczenie całych fraz, zwrotów, konstrukcji;
powtarzanie rytualnych zwrotów powitalnych lub pożegnalnych;
stały schemat spotkań, nawiązujących tematycznie do poprzednich i posiadających jakiś stały, powtarzający się element;
rezygnację z typowej korekty błędów na rzecz powtarzania fraz zawierających poprawną strukturę;
nauczanie sprawności gramatycznej na podstawie kontekstu, dostosowanie zagadnień gramatycznych do odpowiedniej sytuacji, tematyki, leksyki;
podporządkowanie ćwiczeń gramatycznych ćwiczeniom komunikacyjnym, a także dostosowanie ich do ćwiczeń rozwijających inne sprawności: słuchania, mówienia oraz (o ile to możliwe) czytania i pisania;
rezygnację z tłumaczenia reguł gramatycznych dzieciom w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, ograniczenie do minimum tłumaczenia zasad dzieciom w wieku szkolnym;
wprowadzanie słownictwa najczęściej używanego i potrzebnego w codziennej komunikacji dzieci i z dziećmi, dostosowanie leksyki do wieku dzieci, otoczenia, sytuacji, których doświadczają; wprowadzane słownictwo powinno być powiązane ze sobą tematycznie i kontekstowo;
stałe prowadzenie ćwiczeń fonetycznych, kształtujących słuch fonemowy, sprawność rozróżniania i artykułowania dźwięków polskich; należy odróżniać błędy wymowy (interferencje fonetyczno-fonologiczne) od wad wymowy, których przyczyny leżą w nieprawidłowościach anatomiczno-funkcjonalnych czy złych wzorcach środowiskowych;
mówienie do dziecka tylko w języku polskim, budowanie jasnych komunikatów, unikanie zbędnego słownictwa;
uczenie także polskiej kultury, powtarzanie tego, czego dziecko już się nauczyło, cierpliwe czekanie na efekty, umiejętne dopasowanie materiałów do wieku dzieci i do ich stopnia znajomości języka polskiego [8].
W pracę z dziećmi dwujęzycznymi, których rozwój przebiega normatywnie, może być zaangażowany zarówno logopeda, jak i nauczyciel języka polskiego jako obcego, a także pedagog z odpowiednim przygotowaniem glottodydaktycznym. Natomiast terapię dzieci bilingwalnych z zaburzeniami mowy powinien prowadzić wyłącznie logopeda.
Artykuł pochodzi z numeru 67/2024 „Strefy Logopedy” autorstwa dr Urszuli Ciszewskiej-Psujek pt. „Dwujęzyczność okiem logopedy”.
Przypisy:
[1] Por. Haman E., Łuniewska M., Maryniak A., Wodniecka Z. (2018), Specyficzne zaburzenie językowe (SLI) i dwujęzyczność: pozorne związki i realne konsekwencje, [w:] E. Czaplewska (red.), Logopedia międzykulturowa, Harmonia Universalis, Gdańsk, s. 157–159.
[2] Grosjean F. (2010), Bilingual: Life…, Harvard University Press, Cambridge, MA, za: Haman E., Łuniewska M., Maruniak A., Wodniecka Z. (2018), Specyficzne zaburzenia językowe (SLI) i dwujęzyczność: pozorne związki i realne konsekwencje, s. 170.
[3] Langdon H.W., Saenz T.I. (2015), Working with interpreters and translators: A guide for speech-language pathologists and audiologists, Plural Publishing, San Diego, CA, za: Haman E., Łuniewska M., Maruniak A., Wodniecka Z. (2018), Specyficzne zaburzenie językowe…, s. 171.
[4] Tuller L. (2015), Clinical use of parental questionnaires in multilingual contexts, [w:] S. Armon-Lotem, J. de Jong, N. Meir (red.) (2015), Assessing multilingual children: Disentangling bilingualism from language impairment, Multilingual Matters, s. 301–330, za: Haman E.,Łuniewska M., Maruniak A., Wodniecka Z. (2018), Specyficzne zaburzenie językowe…, s. 169.
[5] Langdon H.W., Gaweł K., Węsierska K. (2018), Diagnozowanie zaburzeń w komunikacji językowej u osób bilingwalnych – praca w zespole logopedy i tłumacza, [w:] E. Czaplewska (red.), Logopedia międzykulturowa, Harmonia Universalis, Gdańsk, s. 223–226.
[6] Majewska-Tworek A., Tarkowski Z. (2018), Terapia logopedyczna dziecka dwujęzycznego, [w:] A. Domagała, U. Mirecka (red.), Metody terapii logopedycznej, Wydawnictwo UMCS, Lublin, s. 265–266. Por. Cieszyńska-Rożek J. (2018), Rozwój systemu językowego dzieci bilingwalnych, [w:] E. Czaplewska (red.), Logopedia międzykulturowa, Wydawnictwo Harmonia Universalis, Gdańsk, s. 135.
[7] Majewska-Tworek A., Tarkowski Z. (2018), Terapia logopedyczna dziecka dwujęzycznego…, s. 266.
[8] Kowalewska M. (2011), Jak skutecznie uczyć dziecko języka polskiego jako obcego/drugiego? [w:] D. Cieślikowska (red.), Edukacja dla integracji. O doświadczeniach, pomysłach, działaniach praktycznych w wielokulturowych klasach, Stowarzyszenie Willa Decjusza, Kraków, s. 48, 51; Por. Rokita-Jaśkow J. (2015), Spór o metodę, czyli jak najlepiej uczyć dzieci języków obcych, [w:] „Języki obce w szkole. Nauczanie języków w przedszkolu”, 1, s. 32; Lipińska E., Seretny A. (2003), ABC metodyki nauczania języka polskiego jako obcego, Universitas, Kraków, s. 80.
